PENGARUH KEPIMPINAN SITUASI GURU BESAR TERHADAP KOMITMEN ORGANISASI DI SEKOLAH RENDAH: SATU TINJAUAN SISTEMATIK LITERATUR
THE INFLUENCE OF HEADMASTERS’ SITUATIONAL LEADERSHIP ON ORGANIZATIONAL COMMITMENT IN PRIMARY SCHOOLS: A SYSTEMATIC LITERATURE REVIEW
DOI:
https://doi.org/10.35631/IJMOE.829024Keywords:
Kepimpinan Situasi (Situational Leadership), Komitmen Organisasi (Organizational Commitment), Guru Besar (Headmaster), Sekolah Rendah (Primary School), Tekanan Kerja (Stress), Ulasan Sistematik Literatur (Systematic Literature Review)Abstract
Artikel ini membentangkan satu ulasan sistematik literatur (Systematic Literature Review, SLR) berdasarkan model PRISMA dengan cara mengenal pasti, menganalisis, dan mensintesis bukti empirikal berkaitan pengaruh kepimpinan situasi guru besar terhadap komitmen organisasi guru di sekolah rendah. Kajian ini juga bertujuan mengenal pasti masalah tekanan kerja, isu burnout guru, cabaran dan pelaksanaannya dalam bidang ini. Data bagi kajian ini diperoleh daripada pangkalan data berprestij tinggi seperti Scopus, Web of Science, dan Google Scholar yang merangkumi penerbitan antarabangsa dalam tempoh beberapa tahun terkini bagi memastikan ketepatan dan kesegaran maklumat yang disintesis. Proses pemilihan artikel melibatkan pengenalpastian kajian yang relevan mengikut kriteria inklusi yang ditetapkan, di mana hanya artikel yang diterbitkan dalam jurnal berindeks dan membincangkan secara spesifik hubungan antara gaya kepimpinan dan komitmen organisasi dalam konteks pendidikan dipertimbangkan untuk analisis lanjut. Seterusnya, hasil carian tersebut ditapis secara ketat melalui proses saringan mengikut kriteria kelayakan yang ditetapkan, di mana artikel yang tidak memenuhi skop kajian atau mempunyai reka bentuk metodologi yang lemah akan dikeluarkan daripada kumpulan akhir kajian. Hasil sintesis menunjukkan bahawa kompetensi kepimpinan yang adaptif merupakan pemangkin utama dalam meningkatkan komitmen organisasi guru, di mana kajian sistematik terkini yang menganalisis 8 penerbitan dari 2018 hingga 2026 melalui pangkalan data Scopus, Web of Science, dan Google Scholar mengesahkan bahawa kompetensi pengurusan sekolah yang menyeluruh merupakan penyokong utama dalam meningkatkan pengurusan sekolah yang berkesan. Artikel ini turut mencadangkan agar modul latihan kepimpinan guru besar baharu dibuat, memberikan autonomi yang lebih luas kepada guru besar dan kajian seterusnya menggunakan kaedah longitudinal. Impilikasi kajian ini diharapkan dapat membantu pemimpin yang bukan sahaja peka terhadap persekitaran tempatan, tetapi juga mampu mengadaptasi strategi kepimpinan secara fleksibel untuk meningkatkan profesionalisme guru dan komitmen organisasi secara menyeluruh.
This article presents a systematic literature review (SLR) based on the PRISMA model by identifying, analyzing, and synthesizing empirical evidence related to the influence of principal situational leadership on teacher organizational commitment in primary schools. This study also aims to identify the problem of work stress, teacher burnout issues, challenges and their implementation in this field. Data for this study were obtained from high-impact databases such as Scopus, Web of Science, and Google Scholar, encompassing international publications within the last three years to ensure the accuracy and currency of the synthesized information. The selection process involved rigorous screening based on eligibility criteria, where articles that did not meet the study scope or had weak methodological designs were excluded from the final analysis. The synthesis of findings reveals that adaptive leadership competencies serve as a primary catalyst for enhancing teachers' organizational commitment, as evidenced by recent systematic reviews analyzing 18 publications from 2018 to 2026 through Scopus, Web of Science, and Google Scholar databases. This article also suggests that a new headmaster leadership training module be created, giving greater autonomy to headmasters and that further studies use a longitudinal method. The implications of this study are expected to help leaders who are not only sensitive to the local environment, but also able to flexibly adapt leadership strategies to enhance teacher professionalism and overall organizational commitment.
Downloads
References
Abdul Aziz. (2025). Internasionalisasi perguruan tinggi keagamaan Islam negeri di Indonesia (Studi multikasus pada UIN Syarif Hidayatullah Jakarta, UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta, dan UIN Maulana Malik Ibrahim Malang) (Disertasi Kedoktoran, Universitas Islam Negeri Walisongo). https://eprints.walisongo.ac.id/id/eprint/28811/1/Disertasi_Abdul%20Azis_2200029029.pdf
Ali, S. N. N. (2016). Hubungan antara gaya kepimpinan transformasi pengetua dengan komitmen guru PJK di sekolah-sekolah menengah daerah Gua Musang, Kelantan. Proceedings of the ICECRS, 1(1). https://doi.org/10.21070/picecrs.v1i1.587
Ambon, J., Alias, B. S., & Mansor, A. N. (2025). Crucial leadership competencies of school heads in effective school management: A comprehensive systematic review. Journal of Education and Learning (EduLearn), 19(3), 1216. https://doi.org/10.11591/edulearn.v19i3.22012
Asnaini, D., Ahmad, S., & Rohana, R. (2025). The influence of principal’s situational leadership style and work culture on the professionality of public elementary school teachers. Journal of Social Work and Science Education, 6(2), 970. https://doi.org/10.52690/jswse.v6i2.1262
Aspiyana, T., Vienlentia, R., Natalia, K., & Prianti, Y. (2024). Tingkat self-esteem sebagai intervening pengaruh budaya organisasi dan gaya kepemimpinan terhadap burnout pada guru TK. Jurnal Obsesi Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 8(2), 423. https://doi.org/10.31004/obsesi.v8i2.5605
Awang, H., Yusof, M. R., Yaakob, M. F. M., Jafar, M. F., Mustapha, R., & Subramaniam, K. (2022). The influence of virtual instructional leadership on teachers’ commitment: A Malaysian e-leadership case study. International Journal of Evaluation and Research in Education (IJERE), 11(2), 673. https://doi.org/10.11591/ijere.v11i2.22669
Bush, T., Hamid, S. A., Ng, A., & Kaparou, M. (2018). School leadership theories and the Malaysia Education Blueprint. International Journal of Educational Management, 32(7), 1245. https://doi.org/10.1108/ijem-06-2017-0158
Cahyono, H., Patimah, S., Subandi, S., & Makbulloh, D. (2023). Dinamika tim kerja dalam organisasi pendidikan: Faktor-faktor yang mempengaruhi kolaborasi dan kinerja. PROFETIK: Jurnal Mahasiswa Pendidikan Agama Islam, 4(1), 13–21. https://doi.org/10.24127/profetik.v4i1.5032
Chen, S., Kadir, S. A., & Kang, E. K. M. S. (2024). Factors influencing lecturers’ organizational commitment in higher education: A systematic literature review. Journal of Curriculum and Teaching, 13(4), 192-208. https://doi.org/10.5430/jct.v13n4p192
Cuaresma-Escobar, K. J. (2021). Nailing the situational leadership theory by synthesizing the culture and nature of principals’ leadership and roles in school. Linguistics and Culture Review, 5(S3), 319-328. https://doi.org/10.21744/lingcure.v5ns3.1530
Dalimunthe, A. A. B., & Putriekapuja, R. A. (2024). Adaptasi gaya kepemimpinan situasional di organisasi multikultural: Suatu tinjauan literatur. NIAGAWAN, 13(2), 109-117. https://doi.org/10.24114/niaga.v13i2.58447
Fauzia, H. H., Rubini, B., & Sunaryo, W. (2018). Kepemimpinan situasional dan komunikasi interpersonal dalam meningkatkan komitmen guru. Jurnal Manajemen Pendidikan, 6(2), 607-616. https://doi.org/10.33751/jmp.v6i2.787
Haq, A. M., & Roesminingsih, E. (2023). Situational Leadership Skills of Foundation Heads in Human Resource Development for Early Childhood Education. Munaddhomah Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 5(1), 26. https://doi.org/10.31538/munaddhomah.v5i1.545
Hassim, A., & Shokory, S. M. (2025). Resilience under pressure: A scoping review of stress coping mechanisms among malaysian school leaders. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 9(27), 8-18. https://doi.org/10.47772/ijriss.2025.927000002
Hersey, P., & Blanchard, K. H. (2013). Management of organizational behavior: Utilizing human resources (10th ed.). Prentice Hall.
Hidayat, R. (2017). Tinjauan teoretik tentang komitmen organisasi guru. Pedagonal Jurnal Ilmiah Pendidikan, 1(2), 62-70. https://doi.org/10.33751/pedagog.v1i2.387
Hidayat, R., Patras, Y. E., & Mulyawati, Y. (2024). Digital leadership and professional commitment to enhance teacher innovativeness as a priority strategy. International Journal of Learning Teaching and Educational Research, 23(10), 252-271. https://doi.org/10.26803/ijlter.23.10.12
Hutapea, B. (2012). Sifat-kepribadian dan dukungan organisasi sebagai prediktor komitmen organisasi guru pria di sekolah dasar. Makara Human Behavior Studies in Asia, 16(2), 101-115. https://doi.org/10.7454/mssh.v16i2.1496
Khairani, E., Giatman, M., & Ernawati, E. (2021). Pengaruh iklim organisasi terhadap komitmen guru. Educate Jurnal Teknologi Pendidikan, 6(2), 52-60. https://doi.org/10.32832/educate.v6i2.5026
Khairuddin, K. (2021). Komitmen organisasi ditinjau dari masa kerja. Jurnal Social Library, 1(2), 33–38. https://doi.org/10.51849/sl.v1i2.31
Labib, M., & Asy’ari, H. (2025). Kepemimpinan situasional dalam meningkatkan kompetensi pembelajaran guru di era revolusi industri 4.0. LEARNING Jurnal Inovasi Penelitian Pendidikan Dan Pembelajaran, 5(2), 662-673. https://doi.org/10.51878/learning.v5i2.4882
Lumbantoruan, J. H., & Ditasona, C. (2024). Development of a Mathematics Module on Circle Material Based on the Small Group Discussion Model. Journal of Education and Learning (EduLearn), 18(1), 18-25. https://doi.org/10.11591/edulearn.v18i1.20920
Maulidah Az-Zahroh, N., Safvitri, C., Putra, S. A., Anshori, M. I., & Trunojoyo, U. (2024). Study of situational leadership theory and job satisfaction: A literature review. Journal of Management Research and Innovation, 1(3), 131–154. https://doi.org/10.59581/jrim-widyakarya.v1i3.784
Mestika, Y., Hayati, R., Simamora, R., Asmendri, A., & Sari, M. (2024). Pendekatan situasional dalam kepemimpinan di SMPN 3 Lubuk Sikaping: tinjauan komprehensif terhadap model vroom-yetton, path-goal theory dan pendekatan Rasulullah. JRTI: Jurnal Riset Tindakan Indonesia, 9(1), 17-22. https://doi.org/10.29210/30033949000
Nabila, M., & Ghani, A. R. A. (2022). Implementasi gaya kepemimpinan situasional kepala sekolah memasuki pembelajaran tatap muka. Jurnal Basicedu, 6(3), 5115-5123. https://doi.org/10.31004/basicedu.v6i3.3040
Octaviarnis, I. (2021). Pengaruh kepemimpinan visioner kepala sekolah dan komunikasi internal terhadap komitmen guru. Jurnal Akuntabilitas Manajemen Pendidikan, 9(2), 125-135. https://doi.org/10.21831/jamp.v9i2.39475
Othman, N., & Said, R. M. (2013). Tahap kesediaan guru sekolah menengah harian mengamalkan kepimpinan tersebar. Jurnal Teknologi, 64(1), 93-100. https://doi.org/10.11113/jt.v64.1557
Pane, Y. K., Darwin, D., & Rahman, A. (2024). The relationship between situational leadership, digital transformation, and adversity quotient with the performance of vocational high school teachers. Journal La Sociale, 5(6), 1543-1552. https://doi.org/10.37899/journal-la-sociale.v5i6.1420
Polatcan, M., & Cansoy, R. (2019). The relationship between school principals’ leadership and teachers’ organisational commitment: A systematic review. Bolu Abant İzzet Baysal University Journal of Faculty of Education, 8(1), 1–31. https://doi.org/10.14686/buefad.441189
Prasetyono, H., & Ramdayana, I. P. (2020). Pengaruh servant leadership, komitmen organisasi dan lingkungan fisik terhadap kinerja guru. Jurnal Akuntabilitas Manajemen Pendidikan, 8(2), 108-123. https://doi.org/10.21831/jamp.v8i2.28458
PRISMA Group. (2020). PRISMA 2020. https://www.prisma-statement.org/prisma-2020
Putri Kusuma, W., Alvi, L., Nudzulul, F., Arifin, M., & Anshori, M. I. (2024). Situational leadership: leader adaptation strategies in various organizational contexts. International Journal Business Management and Innovation Review, 1(2), 34-48. https://doi.org/10.62951/ijbmir.v1i2.15
Rabindarang, S., Khuan, W. B., & Khoo, Y. Y. (2015). The demands and influence of leadership on educational changes. Jurnal Pendidikan Malaysia, 40(1), 83-88. https://doi.org/10.17576/jpen-2015-4001-11
Riveros, M. G. M., Figueroa, J. J. R., Chuquival, V. M. A., Romero, O. F. Q., & Solís, R. R. S. (2023). Compromiso laboral docente: Una revisión sistemática de literatura de los últimos 5 años (2019 – 2023). Perú. Revista de Climatología, 23, 2867-2874. https://doi.org/10.59427/rcli/2023/v23cs.2867-2874
Riyadi, S., Astuti, A., Hikmah, N., Nuraini, N., Suwarma, D. M., Jasiyah, R., & Vierdiana, D. (2025). Analisis efektivitas kepemimpinan dalam meningkatkan kinerja tenaga pendidik di Lembaga Pendidikan. Jurnal Pengabdian Masyarakat Dan Riset Pendidikan, 4(1), 3660-3666. https://doi.org/10.31004/jerkin.v4i1.2172
Rosmini, H., Ningsih, N., Murni, M., & Adiyono, A. (2024). Transformasi kepemimpinan Kepala Sekolah pada era digital: Strategi administrasi pendidikan berbasis teknologi di Sekolah Menengah Pertama. Konstruktivisme Jurnal Pendidikan Dan Pembelajaran, 16(1), 165-180. https://doi.org/10.35457/konstruk.v16i1.3451
Samuel, L., & Ramli, A. H. (2024). Pengaruh kepemimpinan digital dan pemberdayaan karyawan terhadap kinerja karyawan dimediasi oleh komitmen organisasi pada industri manufaktur. Journal of Economics and Business UBS, 13(1), 282-295. https://doi.org/10.52644/joeb.v13i1.1501
Saputra, C. A. (2025). Paradigma kepemimpinan pendidikan di era digital: Antara disrupsi dan adaptasi kurikulum merdeka. Al-Amin Jurnal Ilmu Pendidikan dan Sosial Humaniora, 3(1), 159-176. https://doi.org/10.53398/alamin.v3i1.440
Sari, E., Sihaloho, R., Sutomo, S., & Arum, W. S. A. (2021). Meningkatkan komitmen guru melalui optimalisasi kepemimpinan Kepala Sekolah. Jurnal Jendela Pendidikan, 1(4), 250-264. https://doi.org/10.57008/jjp.v1i04.32
Sari, I. M., Sowiyah, & Hariri, H. (2022). Situational leadership practices in school: A literature review. International Journal of Current Science Research and Review, 5(7), 2404–2413. https://doi.org/10.47191/ijcsrr/v5-i7-22
Siagian, H. M., Lubis, M. J., & Darwin, D. (2022). Penerapan gaya kepemimpinan situasional Kepala Sekolah SD swasta. Jurnal Basicedu, 6(3), 3821-3829. https://doi.org/10.31004/basicedu.v6i3.2747
Silalahi, K. A., & Marpaung, S. F. (2025). Kepemimpinan Transformasional Kepala Sekolah dalam Mengurangi Stres Kerja Guru: Studi Kasus di SMK. JDMP (Jurnal Dinamika Manajemen Pendidikan), 9(2), 230-244. https://doi.org/10.26740/jdmp.v9n2.p230-244
Sucitra, D. A., Hariri, H., & Riswandi, R. (2024). Effect of principal instructional leadership on teacher commitment. Journal of Education and Learning (EduLearn), 18(2), 279-285. https://doi.org/10.11591/edulearn.v18i2.20980
Suhartini, T. (2020). Implementasi kepemimpinan otentik dan person-organisation fit serta hubungannya dengan kontrak psikologis dan komitmen organisasional Islami. JESI: Jurnal Ekonomi Syariah Indonesia, 10(2), 132-149. https://doi.org/10.21927/jesi.2020.10(2).132-149
Tabara, R. (2018). Model peningkatan kinerja sumber daya manusia berbasis komitmen normatif melalui kepemimpinan dan trust (Studi pada guru SLTP Distrik ‘X’ Provinsi Papua Barat). SENTRALISASI, 7(2), 43-56. https://doi.org/10.33506/sl.v7i2.152
Takdir, Muh., Zakiyah, K., Khairunnisa, N., & Nuryani, L. K. (2021). Analisis sekolah efektif di masa pandemi covid-19. Jurnal Akuntabilitas Manajemen Pendidikan, 9(2), 136. https://doi.org/10.21831/jamp.v9i2.39677
Wahardi, Retnowati, R., & Suhardi, E. (2017). Hubungan antara kompetensi pedagogik dan kepemimpinan situasional Kepala Sekolah dengan keinovatifan Guru SMP Swasta se-Kecamatan Bogor Selatan. Jurnal Manajemen Pendidikan, 4(1), 1-8. https://doi.org/10.33751/jmp.v4i1.414
Wahyono, I., & Fanani, A. A. (2022). Keterampilan Kepemimpinan Situasional Kiai (Studi Analisis di Pondok Pesantren Bustanul Falah Banyuwangi). Tarbiyatuna Kajian Pendidikan Islam, 6(2), 230-243. https://doi.org/10.69552/tarbiyatuna.v6i2.1556
Wan, L. H., Wahab, J. L. A., & Othman, N. (2023). Kepimpinan instruksional Guru Besar SJKC dan komitmen guru. Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities (MJSSH), 8(1), e002072. https://doi.org/10.47405/mjssh.v8i1.2072
Wejang, H. E., Jamun, Y. M., Hawi, F. M., & Nasar, I. (2025). Interaction of transformational leadership and organizational culture in higher education: a systematic review. RIGGS Journal of Artificial Intelligence and Digital Business, 4(3), 1868-1876. https://doi.org/10.31004/riggs.v4i3.2231
Zakaria, I., Nor, M. Y. M., & Alias, B. S. (2021). Pengaruh amalan kepimpinan strategik pengetua terhadap kemenjadian murid. ASEAN Comparative Education Research Journal on Islam and Civilization (ACER-J), 4(2), 96-111. http://spaj.ukm.my/acerj/index.php/acer-j/article/download/79/79
